Orhun Abideleri



Orhun Yazıtları, Göktürk Ä°mparatorluÄŸu’nun ünlü hükümdarı Bilge KaÄŸan devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaÅŸtır. MoÄŸolistan’ın kuzeyinde, Baykal gölünün güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki KoÅŸo Saydam gölü yakınlarındadır.
Bu yazıtlardan Kül Tigin ve Bilge KaÄŸan yazıtları, Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmağı civarında; Bilge Tonyukuk yazıtları ise, Kül Tigin ve Bilge KaÄŸan yazıtlarından yaklaşık 360 km uzakta, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto bölgesindedir.

Bilge Tonyukuk yazıtlarının, (Orhun Irmağı civarında olmamasına rağmen), Orhun yazıtlarıyla birlikte düşünülmesi, anılması Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile aynı döneme ait olması ve aynı konuları içermesindendir. Yazıtlar Türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı, töresi hakkında önemli bilgiler vermektedirler.

Türk ve Türkçe adı, ilk kez DoÄŸu Göktürkler dönemine ait bu yazıtlarda geçmektedir. Yazıtların üçü çok önemlidir. Ä°ki taÅŸtan oluÅŸan Tonyukuk 716, Kül Tigin 732, Bilge KaÄŸan 735 yılında dikilmiÅŸtir. Kül Tigin yazıtı, Bilge KaÄŸan’ın aÄŸzından yazılmıştır. Kültigin, Bilge KaÄŸan’ın kardeÅŸi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise veziridir. Anıtların olduÄŸu yerde yalnızca dikilitaÅŸlar deÄŸil, yüzlerce heykel, balbal, ÅŸehir harabeleri, taÅŸ yollar, su kanalları, koç ve kaplumbaÄŸa heykelleri, sunak taÅŸları bulunmuÅŸtur.

Orhun Abideleri’ni ilk kez 1889 yılında Rus tarihçi Yardintsev bulmuÅŸtur. 1890′da bir Fin heyeti, 1891′de de bir Rus heyeti burada incelemelerde bulunmuÅŸtur. Bu heyetler yazıları çözememiÅŸlerdir. Fakat 1893 yılında Danimarkalı bilgin Vilhelm Thomsen, 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları okumayı baÅŸarmıştır.

Alfabenin dördü sesli, dördü sessiz harften oluşur. Yazıda harfler birbirine birleştirilmez, kelimeler de birbirlerinden iki nokta üst üste konularak ayrılır. Sağdan sola ve yukarıdan aşağıya yazılır. Orhun abidelerinde yazılar yukarıdan aşağıya yazılmış ve sağdan sola doğru istiflenmiştir.

Etiketler: bilge kağan, göktürk imparatorluğu, koşo saydam gölü, orhun abideleri, orhun ırmağı